معلول‌هاى يك سلسله علت‌هايى هستند كه در دل خود جهان ماده نهفته است ؛ مثلًا همگى اعتراف دارند كه « تب مالت » معلول ورود ميكروب آن به خون است و هرگز ربطى به جن و پرى ندارد و برف و باران نتيجهء برخاستن توده‌هاى بخار درياها و اقيانوس‌هاست كه به صورت ابرهاى متراكم درآمده و در پرتو علل خاص جوّى به شكل دانه‌هاى برف و باران به زمين مىبارد . مادى و خداپرست هر دو اعتراف دارند كه در اثر گردش زمين به دور خورشيد و مايل بودن محور زمين ، شبانه‌روز و فصول چهار گانه تحقق مىپذيرد . هر دو مكتب قبول دارند كه جاذبهء عمومى و قوّهء گريز از مركز ، زمين و كرات بسيار ديگر را در فضا معلق داشته است و اگر اين دو نيرو نبود نظم و انضباط به هم مىخورد . پيروان هر دو مكتب اعتقاد دارند كه واحد حيات « سلول » در انسان و حيوان از دو جزء كه از نر و ماده جدا مىشوند تشكيل يافته ، سلول مزبور در پرتو علل و عواملى به رشد و نمو خود ادامه مىدهد . نباتات و گياهان جهان در سايهء يك سلسله علل و عوامل داخلى و خارجى رشدونمو مىكنند و مواد غذايى را از زمين گرفته و آب و اكسيژن را دريافت مىنمايند . هيچ دانشمندى اعم از مادى و خداپرست انكار نمىكند كه بارور شدن يك درخت ، براثر « تلقيح » صورت مىگيرد و خود تلقيح و آميزش تخم‌هاى نر و ماده نيز به دنبال عواملى است كه در همين جهان ماده وجود دارد . وزش باد ، پديد آمدن طوفان ، زمين لرزه‌هاى شديد و ضعيف ، پيدايش معادن نفت و فلزات ، بروز امواج در سطح آب‌ها ، گرمى و سردى هوا ، خلاصه تمام جلوه‌هاى طبيعت از كوچك‌ترين جزء جهان ، « اتم » ، گرفته تا بزرگ‌ترين و وسيع‌ترين نقطهء آن ، همه و همه معلول عوامل و علل طبيعى است كه در اين جهان وجود دارند . بزرگ‌ترين افترا به خداپرستان اين است كه شخصى از روى جهل و نادانى و